Қазақстанда техникалық-экономикалық негіздеме әзірлеу

Бірінші кезеңде жобаның мақсаты мен шекарасын анықтаймыз: нені құру, кеңейту немесе жаңғырту жоспарланғанын, қандай нәтижеге қол жеткізу керектігін және ТЭН-де қандай шешімдерді негіздеу қажет екенін айқындаймыз. Іске асыру орнын, болжамды ауқымы мен қуатын, мерзімдерін, қатысушылар құрамын және жобаның ағымдағы дайындық дәрежесін нақтылаймыз. Бастапқы деректер тізбесін қалыптастырып, олардың толықтығы мен өзара сәйкестігін тексереміз. Алаң мен қолданыстағы нысандар жөніндегі материалдарды, инженерлік желілерге қосылудың техникалық шарттарын, жабдық сипаттамаларын, коммерциялық ұсыныстарды, шикізатқа, логистикаға және еңбек ресурстарына қажеттілікті талдаймыз. Әрбір маңызды параметрдің түсінікті дереккөзі немесе есептік негіздемесі болуы тиіс. Қазақстандағы жобалар үшін нақты өңірдің жағдайларын, инфрақұрылымның, жеткізушілер мен мердігерлердің қолжетімділігін, индустриялық немесе арнайы экономикалық аймақта орналастыру мүмкіндігін, инженерлік желілерге қосылу және импорттық жабдықты пайдалану ерекшеліктерін қосымша ескереміз. Бұл жобаның бюджетіне, мерзімдеріне және тиімділігіне әсер етуі мүмкін жетіспейтін деректер мен қайшылықтарды алдын ала анықтауға мүмкіндік береді.

Тұжырымдаманы анықтап, бастапқы деректерді тексергеннен кейін жобаның болжамды ауқымы нақты сұранысқа сәйкес келетін-келмейтінін бағалаймыз. Нарықтың көлемі мен динамикасын, тұтынушылардың нысаналы топтарын, бәсекелестік ортаны, баға деңгейін, сату арналарын, маусымдылықты, қолданыстағы шарттар мен алдын ала келісімдерді талдаймыз. Алынған нәтижелер негізінде өткізу көлемін, жобалық қуатты және жоспарлы көрсеткіштерге шығу мерзімдерін негіздейміз. Қазақстандағы жобалар үшін өңірлер арасындағы айырмашылықтарды, тұтынушылардың аумақтық шоғырлануын, импорт үлесі мен жергілікті өндірушілердің мүмкіндіктерін, логистикалық шектеулерді, мемлекеттік және корпоративтік сатып алуды ескереміз. Экспорттық әлеует болған жағдайда ЕАЭО және Орталық Азия елдерінің нарықтарына өнім жеткізу мүмкіндіктерін қарастырамыз. Негізгі алғышарттар ресми статистикамен, салалық деректермен, нарықтық зерттеулермен және жоба бастамашысының материалдарымен расталады. Коммерциялық стратегияны, ілгерілетуді, сатуды және бизнесті ұйымдастыруды егжей-тегжейлі пысықтау қажет болса, бизнес-жоспар әзірлеу жеке орындалады. Расталған сұраныс пен негізделген жоба ауқымы техникалық шешімдер мен жабдықты таңдауға және операциялық модельді қалыптастыруға негіз болады.

Расталған сұраныс пен негізделген жоба параметрлеріне сүйене отырып, технологияға, қуатқа және жабдық құрамына қойылатын талаптарды қалыптастырамыз. Техникалық іске асыру нұсқаларын, автоматтандыру деңгейін, өнімділікті, ресурстарды тұтынуды және өнімнің немесе көрсетілетін қызметтердің сапасына қойылатын талаптарды салыстырамыз. Таңдалған шешім шығындарды негізсіз ұлғайтпай, қажетті нәтижені қамтамасыз етуге тиіс. Операциялық модель жоба іске қосылғаннан кейін оның қалай жұмыс істейтінін айқындайды. Шикізат және материалдармен жабдықтауды, инженерлік ресурстарға қажеттілікті, қойма және көлік логистикасын, персоналдың саны мен біліктілігін, техникалық қызмет көрсетуді және жобалық қуатқа шығу тәртібін пысықтаймыз. Қазақстандағы жобалар үшін техникалық және операциялық схемалар нақты инфрақұрылыммен байланыстырылады. Орналасқан жері мен жеткізу бағыттарына қарай «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» халықаралық дәлізіне, Достық — Алашанькоу және Алтынкөл — Қорғас теміржол өткелдеріне, сондай-ақ Ақтау және Құрық порттарына қолжетімділікті ескереміз. Бұл шикізатты, жабдықты және дайын өнімді тасымалдаудың қолайлы бағытын, мерзімі мен құнын анықтауға мүмкіндік береді. Энергияны көп қажет ететін жобалар үшін KEGOC ұлттық электр желісіне қосылу мүмкіндігін, ал газбен жабдықтау қажет болған жағдайда QazaqGaz инфрақұрылымы мен өңірлік газ тарату желілерінің қолжетімділігін бағалаймыз. Импорттық жабдық пайдаланылған кезде оны жеткізу, монтаждау, сервистік қызмет көрсету және қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету шарттарын, сондай-ақ жергілікті мердігерлер мен мамандардың болуын ескереміз. Таңдалған техникалық шешімдер мен операциялық модель күрделі және ағымдағы шығындарды есептеуге, сатып алу мен құрылыс кестесін және жобаны одан әрі іске асыру жоспарын қалыптастыруға негіз болады.

Таңдалған техникалық шешімдер мен операциялық модель негізінде жобаның инвестициялық бюджеті қалыптастырылады. Алаңды сатып алу немесе дайындау, жобалау, құрылыс, жабдық сатып алу, жеткізу, монтаждау, инженерлік желілерге қосу және нысанды пайдалануға беру шығындарын есептейміз. Айналым капиталына бастапқы қажеттілік пен күтпеген шығыстарға арналған резервті бөлек анықтаймыз. Құн сметалармен, коммерциялық ұсыныстармен, шарттармен және қолданыстағы тарифтермен расталады. Қазақстандағы жобалар бойынша есептеулер теңгемен және жасалуы жоспарланған шарттардың валюталарымен қалыптастырылады. Импорттық жабдық сатып алынған кезде жеткізу, сақтандыру, кедендік төлемдер, салықтар және валюта бағамының өзгеру ықпалын ескереміз. Егер жоба «Қорғас — Шығыс қақпасы» АЭА, «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» АЭА немесе басқа арнайы экономикалық аймақ аумағында орналастырылса, бюджетте қолжетімді инфрақұрылым және аймақ шарттарында көзделген салықтық әрі кедендік жеңілдіктер көрсетіледі. Қаржыландыру құрылымына меншікті қаражат, банктік кредит, лизинг немесе таңдалған бағдарламаның талаптарын ескере отырып, Қазақстанның Даму Банкінің, Өнеркәсіпті дамыту қорының және «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының қолдауы кіруі мүмкін. Іске асыру жоспары алаңды дайындауды, техникалық шарттарды алуды, жобалауды, жабдық сатып алуды, құрылысты, монтаждауды, іске қосу-баптау жұмыстарын және жобалық қуатқа шығуды біріктіреді. Тиісті құрылыс жобалары үшін «Мемсараптама» РМК-да сараптамадан өту және ықтимал ескертулерді жою мерзімдері көзделеді. Қалыптастырылған бюджет, қаржыландыру құрылымы және күнтізбелік жоспар жобаны қаржылық-экономикалық бағалау мен оның тәуекелдерін талдау үшін бастапқы негіз болады.

Инвестициялық бюджет пен іске асыру жоспары негізінде түсімнің, ағымдағы шығыстардың, салықтардың, айналым капиталының, қаржыландыру көздерінің және ақша ағындарының болжамын қалыптастырамыз. Таза келтірілген құнды, кірістіліктің ішкі нормасын, өтелу мерзімін, қаржыландыру қажеттілігін және жобаның қабылданған міндеттемелерді орындау қабілетін есептейміз. Қазақстандағы жобалар үшін Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ресми валюта бағамдары мен базалық мөлшерлемесін, Ұлттық статистика бюросының баға индекстерін, қолданыстағы салық шарттары мен тарифтерді ескереміз. Импорттық жабдық, валюталық шарттар немесе шетелдік қаржыландыру көзделген жобалар үшін теңге бағамының өзгеруінің жеке сценарийлерін қалыптастырамыз. Сондай-ақ құрылыс, энергия ресурстары, тасымалдау және еңбекақы құнының ықтимал өсуін ескереміз. Жобаның тұрақтылығын сату көлемі, бағалар, инвестициялық шығындар, іске қосу мерзімдері, пайыздық мөлшерлемелер және басқа негізгі параметрлер өзгерген кезде тексереміз. Анықталған нарықтық, техникалық, логистикалық, қаржылық және реттеушілік тәуекелдер олардың бюджетке, мерзімдерге және жоба нәтижесіне ықтимал әсерін ескере отырып бағаланады. Елеулі тәуекелдер үшін олардың алдын алу және төмендету тәсілдері айқындалады. Барлық есептеулер өзара байланысты бірыңғай модельге біріктіріледі. Бастапқы деректерді тұрақты жаңартуға және жаңа сценарийлерді есептеуге арналған жеке жұмыс құралы қажет болса, қаржылық модель әзірлеу бөлек орындалады. Нәтижесінде бастапқы деректер, нарықтық алғышарттар, техникалық шешімдер, инвестициялық бюджет және қаржылық көрсеткіштер өзара сәйкестендірілген тұтас ТЭН қалыптасады. Ол жобаның қандай жағдайларда іске асырылуы мүмкін екенін, ол үшін қандай ресурстар қажет екенін, негізгі тәуекелдердің қайда екенін және қабылданатын шешімдердің техникалық әрі экономикалық тұрғыдан қаншалықты негізделгенін көрсетеді.