Қазақстанда

қаржылық модель әзірлеу

Қаржылық модель жобаның бастапқы базасын қалыптастырудан басталады. Нарық пен сатудың негізгі параметрлері, жоспарланған бағалар мен өткізу көлемі, іске қосу мерзімдері, инвестициялық бағдарлама, қаржыландыру көздері және жобаның болашақ экономикасына тікелей әсер ететін басқа да алғышарттар айқындалады. Қазақстандағы жобалар үшін бастапқы алғышарттар жергілікті экономикалық ортаны ескере отырып қалыптастырылады. Қажет болған жағдайда сала, өңір және еңбекақы деңгейі бойынша Ұлттық статистика бюросының деректері, инфляция, базалық мөлшерлеме және валюта нарығы жөніндегі Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі көрсеткіштері пайдаланылады. Импорттық жабдығы, шикізаты немесе валюталық қаржыландыруы бар жобалар үшін теңге бағамы мен оның ықтимал өзгерістерінің әсері жеке ескеріледі. Барлық негізгі алғышарттар бөлек тіркеледі және тексеру мен өзгертуге қолжетімді болып қалады. Осы талдамалық базаның негізінде кейінгі қаржылық-экономикалық есептеулер: түсім мен шығындар болжамы, инвестициялық қажеттіліктер, ақша қаражатының қозғалысы және жоба тиімділігінің қорытынды көрсеткіштері қалыптастырылады.

Бастапқы алғышарттардың негізінде модельдің қаржылық-экономикалық бөлігі қалыптастырылады: түсім, операциялық және инвестициялық шығындар, салықтар, айналым капиталына қажеттілік, қаржыландыру көздері және ақша қаражатының қозғалысы есептеледі. Барлық есептеулер өзара байланысты, сондықтан негізгі параметрлердің біреуінің өзгеруі қаржылық нәтижеге және жобаның көрсеткіштеріне автоматты түрде әсер етеді. Қазақстандағы жобалар үшін есептеулер қолданыстағы салықтық ортаны, теңгемен және шетел валютасымен қаржыландыруды, жабдық пен шикізаттың ықтимал импортын, кредиттеу шарттарын және ақша ағындарына әсер етуі мүмкін басқа да факторларды ескере отырып қалыптастырылады. Егер жоба банктік немесе институционалдық қаржыландыруды көздесе, модельге жоба бастамашысының меншікті қаражатпен қатысуы, қаражатты тарту және қайтару кестесі, пайыздық төлемдер және жобаның борыштық міндеттемелерге қызмет көрсету қабілеті енгізіледі. Нәтижесінде жоба экономикасының тұтас көрінісі қалыптасады: іске қосу және кейінгі жұмыс үшін қанша қаражат қажет болатыны, жобаның қашан оң ақша ағынын қалыптастыра бастайтыны, оның қаншалықты табысты екені және қаржылық міндеттемелерді орындай алатыны анықталады. Алынған есептеулер операциялық модельді қалыптастыруға және жоспарланған қаржылық көрсеткіштерге іс жүзінде қол жеткізу мүмкіндігін тексеруге негіз болады.

Қаржылық есептеулер қалыптастырылғаннан кейін модель жобаның жоспарланған көрсеткіштерге қандай ресурстар мен процестер есебінен қол жеткізе алатынын көрсететін операциялық параметрлермен толықтырылады. Іске қосу және кейінгі жұмыс үшін қажетті өндірістік немесе операциялық қуаттар, жабдыққа, шикізатқа, персоналға, үй-жайларға, инфрақұрылымға және басқа да ресурстарға қажеттілік айқындалады. Қазақстандағы жобалар үшін таңдалған өңірдің ерекшеліктері, инженерлік және көлік инфрақұрылымының қолжетімділігі, жеткізу құны мен мерзімдері, кадрлық ресурстар және логистика ескеріледі. Өндірістік жобалар бойынша жабдықтар мен жиынтықтаушы бұйымдардың импорттық жеткізілімдері, жеткізілімдерді жергіліктендіру мүмкіндіктері қосымша талданады, ал жоба арнайы экономикалық немесе индустриялық аймақта орналасқан жағдайда алаңның шарттары мен мұндай орналастырудың қолданылатын артықшылықтары ескеріледі. Операциялық көрсеткіштер қаржылық модельмен байланыстырылады: өндіріс немесе қызмет көрсету көлемі түсімді, персонал мен ресурстарға қажеттілік ағымдағы шығындарды, ал жабдық сатып алу, құрылыс және іске қосу мерзімдері инвестициялар кестесі мен ақша ағындарының басталуын айқындайды. Бұл қаржылық болжамдардың жобаның нақты мүмкіндіктеріне қаншалықты сәйкес келетінін тексеруге мүмкіндік береді. Қалыптастырылған операциялық модель келесі кезеңге — жобаның тұрақтылығын тексеруге және іске асырудың негізгі шарттары өзгерген кезде оның қаржылық нәтижесіне қалай әсер ететінін бағалауға негіз болады.

Қорытынды кезең бастапқы алғышарттарды, қаржылық есептеулерді және операциялық параметрлерді бірыңғай жүйеге біріктіріп, жобаның оны іске асыру жағдайларының өзгеруіне қаншалықты төзімді екенін көрсетеді. Базалық нұсқамен қатар баламалы және стресстік сценарийлер қалыптастырылады: сату көлемінің төмендеуі, шығындардың өсуі, іске қосу мерзімдерінің кейінге шегерілуі, инвестициялық бюджеттің немесе қарыздық қаржыландыру құнының ұлғаюы. Қазақстандағы жобалар үшін жабдық, шикізат және келісімшарттар валютасына байланысты теңгенің долларға, юаньға немесе рубльге шаққандағы бағамының өзгеруі, сондай-ақ инфляция мен Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі базалық мөлшерлемесінің ықпалы бөлек бағалануы мүмкін. Импорттық құрамдас бөлігі елеулі жобалар бойынша сатып алу мен логистика құнының өсуі, ал Қытай, Ресей немесе Каспий бағыты арқылы өтетін маршруттар пайдаланылған жағдайда жеткізу мерзімдері мен көлік шығындарының ықтимал өзгеруі тексеріледі. Егер қаржыландыру Қазақстанның Даму Банкі, Өнеркәсіпті дамыту қоры немесе басқа даму институты қатысатын бағдарлама арқылы жоспарланса, сценарийлер құрамы мен бақыланатын көрсеткіштер нақты бағдарламаның шарттарына бейімделеді. Әрбір сценарий бойынша өзгерістердің түсімге, шығындарға, ақша ағындарына, өтелу мерзіміне, борышқа қызмет көрсету қабілетіне және жобаның қаржыландыруға жалпы қажеттілігіне әсері бағаланады. Мұндай талдау нәтижелерін Қазақстанда бизнес-жоспар әзірлеу кезінде де — жобаның қаржылық алғышарттарын негіздеу, тәуекелдерді бағалау және оның тұрақтылығын растау үшін пайдалануға болады. Талдау жобаны банкке, инвесторға немесе даму институтына ұсынғанға дейін маңызды параметрлерді айқындауға және қаржылық тұрақтылық қорын бағалауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде қаржылық модель болжамдық есептеулер жиынтығы ғана емес, шешім қабылдауға арналған жұмыс құралына айналады: ол жобаның қандай жағдайларда экономикалық тұрғыдан өміршеңдігін сақтайтынын, негізгі тәуекелдердің қай жерде туындайтынын және оның тұрақтылығын арттыру үшін қандай параметрлерді өзгерту қажет екенін көрсетеді.