Қазақстанда
бизнес-жоспар әзірлеу

Бизнес-жоспар әзірлеудің бастапқы кезеңінде жобаның біртұтас тұжырымдамасы қалыптастырылады: оның мақсаттары, бастамашысы, іске асыру орны, болжамды ауқымы, іске қосу мерзімдері және негізгі кезеңдері. Жобаны іске асыру үшін қандай инвестициялар қажет екені және олардың қандай көздер есебінен қаржыландырылатыны айқындалады.
Қаржыландыру құрылымы жеке пысықталады — бастамашының меншікті қаражаты, банктік кредит, лизинг, инвестор қаражаты немесе даму институттарының құралдары. Міндетке байланысты «Қазақстанның Даму Банкі» АҚ-ның және Өнеркәсіпті дамыту қорының қаржыландыру шарттары, сондай-ақ «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының қолдау құралдары ескеріледі.
Бизнес-жоспарда мыналар айқындалады:
• инвестициялардың жалпы көлемі мен құрылымы;
• қарыз немесе инвестициялық қаржыландыруға қажеттілік;
• жоба бастамашысының меншікті қаражатпен қатысуы;
• қаражат салу мерзімдері мен кезеңдері;
• болжамды қаржыландыру көздері және оларды тарту шарттары;
• қолдануға болатын мемлекеттік қолдау, субсидиялау, кепілдік беру немесе лизингтік қаржыландыру шаралары;
• егер бұл тұжырымдамада көзделсе, жобаны арнайы экономикалық немесе индустриялық аймақ аумағында орналастыруды қоса алғанда, оны іске асырудың өңірлік жағдайлары.
Мұндай тәсіл бастапқы кезеңнің өзінде жоба параметрлерін нақты банктің, инвестордың немесе даму институтының талаптарымен байланыстыруға және бизнес-жоспардың кейінгі бөлімдері соның негізінде құрылатын қаржылық логиканы қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Жоба тұжырымдамасы мен қаржыландыру параметрлері айқындалғаннан кейін бизнес-жоспарға енгізілген көрсеткіштердің коммерциялық негізділігін растауға тиіс нарық талдауы жүргізіледі. Нысаналы нарықтың көлемі мен серпіні, сұраныс құрылымы, бәсекелестік орта және жобаның жоспарланған нарық үлесіне қол жеткізу мүмкіндігі бағаланады.
Қазақстандағы жобалар үшін талдау нақты сала мен өңірдің ерекшеліктерін ескере отырып жүргізіледі. Ресми статистикалық деректер, салалық зерттеулер, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар, ішкі өндіріс пен импорт көлемдері, бағалар және тұтынушылық сұраныс туралы ақпарат пайдаланылады.
Бөлім шеңберінде мыналар пысықталады:
• нысаналы нарықтың көлемі, серпіні және негізгі үрдістері;
• сату географиясы және тұтынушылардың негізгі топтары;
• нарықтағы қазіргі және әлеуетті бәсекелестер;
• тиісті бағыт бойынша ішкі өндіріс пен импорт көлемдері;
• өнімнің немесе көрсетілетін қызметтердің нарықтағы бағалық позициясы;
• болжамды сату арналары және сатып алушылармен жұмыс істеу шарттары;
• жоспарланған өткізу көлемдері мен түсімді негіздеу.
Егер жоба Қазақстанның ішкі нарығына ғана бағдарланбаса, перспективалы экспорттық бағыттар, әлеуетті өткізу нарықтары, логистика және шетелдік сатып алушыларға шығу шарттары қосымша талданады. Қажет болған жағдайда QazTrade ұйымын қоса алғанда, сауда мен экспортты дамыту жөніндегі ұлттық институттардың деректері мен талдамалық материалдары пайдаланылады.
Нарықты талдау нәтижелері жобаның коммерциялық моделінің негізіне айналады: олар сату көлемдерін, бағалар мен түсімнің өсу қарқынын негіздеуге мүмкіндік береді, кейін бұл көрсеткіштер операциялық жоспар мен қаржылық-экономикалық модельді әзірлеу кезінде пайдаланылады.

Нарық бағаланып, жоспарланған сату көлемдері айқындалғаннан кейін жобаның операциялық моделі қалыптастырылады — оның қызметі нақты қалай ұйымдастырылатыны, іске қосу үшін қандай ресурстар қажет болатыны және жобаның жоспарлы көрсеткіштерге қалай шығатыны анықталады.
Бизнестің сипатына қарай өндірістік немесе операциялық процестер, жабдық пен үй-жайларға, шикізат пен материалдарға, персоналға, инженерлік инфрақұрылымға, логистикаға және басқа да ресурстарға қажеттілік пысықталады. Жобаны іске асыру мерзімдеріне және негізгі кезеңдердің реттілігіне — алаңды дайындау мен жабдық сатып алудан бастап қызметті іске қосуға дейін — ерекше назар аударылады.
Бөлімді әзірлеу кезінде мыналар ескеріледі:
• жобаны іске асыру орны және Қазақстанның таңдалған өңірінің ерекшеліктері;
• жер учаскелеріне, үй-жайларға және инженерлік инфрақұрылымға қажеттілік;
• іске қосу үшін қажетті жабдық, технологиялар және басқа да негізгі құралдар;
• бұл факторлар елеулі мәнге ие болатын жобалар үшін шикізат, материалдар, жеткізушілер және жабдықтау шарттары;
• Қазақстан ішіндегі жеткізілімдерді, импорт пен экспортты қоса алғанда, көлік және қойма логистикасы;
• персоналдың саны мен құрылымы, біліктілікке қойылатын талаптар және еңбекақы төлеу шығындары;
• жобаны іске асырудың күнтізбелік жоспары, объектілерді пайдалануға беру және операциялық қызметті бастау мерзімдері.
Арнайы экономикалық немесе индустриялық аймақ аумағында — мысалы, «Астана — жаңа қала», «Қорғас — Шығыс қақпасы» немесе «Павлодар» арнайы экономикалық аймақтарында — іске асырылатын жобалар үшін қолжетімді инфрақұрылым, орналастыру шарттары және сол алаңда көзделген артықшылықтар қосымша талданады. Өндірістік жобалар үшін жергіліктендіру мүмкіндіктері, Қазақстан ішіндегі шикізат пен жиынтықтауыштардың қолжетімділігі де бағаланады.
Нәтижесінде жобаны іске қосу және оның жұмыс істеуінің шынайы схемасы қалыптастырылады. Осы кезеңде айқындалған мерзімдер, инвестициялар көлемі, персоналға, жабдыққа, шикізатқа және басқа да ресурстарға қажеттілік шығындарды, ақша ағындарын және жобаның қаржылық-экономикалық моделін есептеу үшін бастапқы деректерге айналады.

Алдыңғы кезеңдерде қалыптастырылған деректер жобаның қаржылық-экономикалық моделінде біріктіріледі. Сату көлемі мен бағалар бойынша болжамдар инвестициялық шығындармен, операциялық шығыстармен, салықтармен, персонал мен айналым капиталына қажеттілікпен, қаржыландыру шарттарымен және жобаны іске асыру кестесімен өзара байланыстырылады.
Модель күтілетін пайданы ғана емес, жобаның қаржылық міндеттемелерін уақтылы орындау, қажетті ақша ағынын қамтамасыз ету және бүкіл іске асыру кезеңінде тұрақтылығын сақтау қабілетін де бағалауға мүмкіндік береді.
Қаржылық-экономикалық модель шеңберінде мыналар есептеледі:
• күрделі салымдардың көлемі мен құрылымы;
• түсім мен операциялық шығыстардың болжамы;
• Қазақстанда жобаны іске асыру жағдайларын ескере отырып есептелетін салық төлемдері;
• айналым капиталына қажеттілік;
• ақша ағындары мен қаржылық нәтиже;
• қаржыландырудың меншікті және қарыз көздерінің құрылымы;
• қарыз қаражатын тарту және қайтару кестесі, пайыздарды төлеу және борышқа қызмет көрсету;
• инвестициялық тиімділік көрсеткіштері және жобаның өтелу мерзімі;
• залалсыздық нүктесі және қаржылық тұрақтылық қоры;
• жобаның негізгі параметрлері өзгерген кездегі сценарийлік есептеулер.
Қазақстанның Даму Банкі немесе Өнеркәсіпті дамыту қоры арқылы қаржыландырылатын, сондай-ақ «Даму» қорының қолдау құралдары пайдаланылатын жобалардың есептеулеріне тиісті қаржыландыру параметрлері мен бастамашының меншікті қатысуы енгізіледі. Егер жоба жабдықты немесе шикізатты импорттауды не өнім экспортын көздесе, валюта бағамдарының инвестициялық және операциялық көрсеткіштерге ықпалы қосымша ескеріледі.
Қаржылық-экономикалық модель нарықты, операциялық қызметті және жобаны қаржыландыру құрылымын өзара байланыстырады әрі бизнес-жоспарға енгізілген көрсеткіштердің бір-бірімен қаншалықты келісілгенін және оларға іс жүзінде қол жеткізуге болатынын көруге мүмкіндік береді.
Оның негізінде келесі кезең — сезімталдықты және жобаның негізгі тәуекелдерін талдау жүргізіледі: түсім, инвестициялар құны, операциялық шығындар, іске қосу мерзімдері және басқа да елеулі параметрлер ауытқыған кезде қаржылық нәтижелердің қалай өзгеретіні айқындалады.

Қаржылық-экономикалық модель қалыптастырылғаннан кейін жобаның негізгі тәуекелдері және оның бастапқы жағдайлардың өзгеруіне тұрақтылығы бағаланады. Бұл бөлімнің міндеті — іске асыру мерзімдеріне, сату көлеміне, шығындарға, ақша ағынына және жобаның қаржылық міндеттемелерін орындау қабілетіне елеулі әсер етуі мүмкін факторларды анықтау.
Әрбір жоба бойынша тәуекелдердің құрамы сала, өңір және қаржыландыру құрылымы ескеріле отырып жеке айқындалады. Қазақстандағы жобалар үшін импорттық жабдыққа, шикізатқа немесе жиынтықтауыштарға тәуелділік, теңге бағамының өзгеруі, көлік және қойма логистикасы, кадрлар мен инфрақұрылымның қолжетімділігі, ал экспортқа бағдарланған жобалар үшін сыртқы нарықтардағы жағдайлардың өзгеруі ерекше мәнге ие болуы мүмкін.
Бөлім шеңберінде мыналар бағаланады:
• нарықтық тәуекелдер — сұраныстың, бағалардың немесе өткізу көлемдерінің төмендеуі;
• инвестициялық тәуекелдер — жоба құнының өсуі немесе іске қосу мерзімдерінің өзгеруі;
• операциялық тәуекелдер — өзіндік құнның өсуі, жеткізілімдердегі, жабдық жұмысындағы немесе персоналмен қамтамасыз етудегі іркілістер;
• қаржылық тәуекелдер — қаржыландыру құнының өзгеруі, айналым капиталының жетіспеуі және борыштық жүктеменің өсуі;
• валюталық тәуекелдер — жабдық немесе шикізат импорты кезінде не экспорттық түсім болған жағдайда;
• жобаны іске асыру мерзімдері мен құнына әсер етуі мүмкін логистикалық және инфрақұрылымдық шектеулер;
• нақты салаға және Қазақстан өңіріне тән басқа да елеулі факторлар.
Қаржылық-экономикалық модель негізінде сезімталдық талдауы жүргізіледі: түсім азайған, инвестициялық немесе операциялық шығындар өскен, валюта бағамы өзгерген, іске қосу мерзімдері кейінге шегерілген және базалық сценарийден басқа да ауытқулар болған кезде жоба көрсеткіштерінің қалай өзгеретіні бағаланады.
Ең маңызды тәуекелдер бойынша оларды төмендетудің ықтимал шаралары айқындалады — қаражат резервін қалыптастыру, балама жеткізушілер мен логистикалық бағыттарды пайдалану, қаржыландыру кестесін түзету, айналым капиталының қорын құру немесе жобаның жекелеген параметрлерін өзгерту.
Нәтижесінде бизнес-жоспардың барлық бөлімдері біртұтас логикаға біріктіріледі: жоба тұжырымдамасын қалыптастыру мен нарықты бағалаудан бастап, қызметті ұйымдастыруға, қаржылық есептеулерге және тұрақтылықты тексеруге дейін. Мұндай бизнес-жоспар жобаны банкке, инвесторға немесе даму институтына ұсынуға ғана емес, оның экономикасы, ресурстары, мүмкіндіктері және табысты іске асырудың негізгі шарттары туралы тұтас түсінік алуға мүмкіндік береді.